Chính phủ và Ngân hàng Trung ương – Mối quan hệ đầy tranh cãi

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đầy biến động, mối quan hệ giữa chính phủ và ngân hàng trung ương (NHTW) ngày càng trở thành tâm điểm chú ý. Khi chính phủ chi tiêu vượt quá khả năng thu ngân sách, họ thường tìm đến NHTW như một “cỗ máy in tiền” hoặc một “ATM” để giải quyết thâm hụt. Nhưng liệu việc này có phải là giải pháp bền vững? Hay nó chỉ là khởi đầu cho một vòng xoáy nợ công không lối thoát? Hãy cùng phân tích cơ chế này và những hệ lụy tiềm tàng đối với nền kinh tế.

1. Thâm hụt ngân sách: Câu chuyện bắt đầu từ đâu?

Thâm hụt ngân sách xảy ra khi chi tiêu của chính phủ vượt quá nguồn thu từ thuế và các khoản thu nhập khác. Theo báo cáo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), trong năm 2023, nhiều quốc gia trên thế giới, bao gồm cả các nền kinh tế lớn như Mỹ, Nhật Bản và một số nước châu Âu, đã ghi nhận mức thâm hụt ngân sách đáng báo động. Ví dụ, Mỹ ghi nhận thâm hụt ngân sách lên tới 1,7 nghìn tỷ USD trong năm tài khóa 2023, tương đương khoảng 6,3% GDP (theo dữ liệu từ Bộ Tài chính Mỹ).

Nguyên nhân dẫn đến thâm hụt thường bao gồm:

• Chi tiêu công lớn: Các chương trình phúc lợi xã hội, đầu tư cơ sở hạ tầng, hoặc hỗ trợ kinh tế trong các cuộc khủng hoảng (như đại dịch COVID-19).
• Suy giảm thu ngân sách: Kinh tế đình trệ, thất nghiệp tăng, hoặc các chính sách giảm thuế khiến nguồn thu bị thu hẹp.
• Chi phí lãi vay tăng: Khi nợ công tăng, chi phí trả lãi cho các khoản vay cũng tăng theo, đặc biệt khi lãi suất toàn cầu tăng.

2. Trái phiếu chính phủ: “Cứu cánh” hay “gánh nặng”?

Để bù đắp thâm hụt, chính phủ thường phát hành trái phiếu để vay tiền từ các nhà đầu tư, bao gồm ngân hàng, quỹ đầu tư, và thậm chí cả NHTW. Trái phiếu chính phủ được coi là một trong những công cụ tài chính an toàn nhất, nhưng khi nợ công tăng quá nhanh, nhà đầu tư bắt đầu lo ngại về khả năng trả nợ của chính phủ. Kết quả là họ đòi hỏi lãi suất cao hơn để bù đắp rủi ro.

Theo Ngân hàng Thế giới, tổng nợ công toàn cầu đã đạt mức 92 nghìn tỷ USD vào năm 2022, tương đương 92% GDP toàn cầu. Một số quốc gia như Nhật Bản (nợ công hơn 250% GDP), Ý (gần 150% GDP), và Mỹ (khoảng 120% GDP) đang đối mặt với áp lực nợ công khổng lồ. Khi lãi suất tăng, chi phí trả lãi nợ công của các quốc gia này cũng tăng theo, tạo ra một vòng xoáy tài chính nguy hiểm.

3. Ngân hàng Trung ương: Từ “người gác cổng” đến “ATM” của chính phủ

Trong lý thuyết, NHTW hoạt động độc lập để kiểm soát lạm phát, ổn định tiền tệ và đảm bảo tăng trưởng kinh tế bền vững. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều chính phủ đã tìm cách “lợi dụng” NHTW để giải quyết vấn đề nợ công. Có hai cách chính mà chính phủ biến NHTW thành “ATM”:

1. Ép hạ lãi suất: Bằng cách gây áp lực lên NHTW để giữ lãi suất thấp, chính phủ có thể vay tiền với chi phí thấp hơn. Tuy nhiên, lãi suất thấp kéo dài có thể dẫn đến lạm phát tăng cao, làm xói mòn giá trị đồng tiền.
2. In tiền mua trái phiếu: NHTW có thể trực tiếp hoặc gián tiếp mua trái phiếu chính phủ thông qua các chương trình nới lỏng định lượng (QE – Quantitative Easing). Điều này tương đương với việc in tiền để tài trợ cho chi tiêu của chính phủ.

Ví dụ, trong giai đoạn 2020-2022, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED) đã mua hàng nghìn tỷ USD trái phiếu chính phủ để hỗ trợ nền kinh tế trong đại dịch. Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) cũng nổi tiếng với chính sách mua trái phiếu không giới hạn để giữ lãi suất gần bằng 0, giúp chính phủ Nhật Bản duy trì mức nợ công khổng lồ mà không sụp đổ.

4. Hệ lụy của việc biến NHTW thành “ATM”

Việc chính phủ lạm dụng NHTW có thể mang lại lợi ích ngắn hạn, nhưng về lâu dài, nó tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng:

• Lạm phát tăng cao: Khi NHTW in tiền để mua trái phiếu, lượng tiền trong nền kinh tế tăng lên, dẫn đến lạm phát. Theo IMF, lạm phát toàn cầu đạt mức cao nhất trong 40 năm vào năm 2022, với nhiều quốc gia ghi nhận lạm phát trên 8-10%.
• Mất niềm tin vào đồng tiền: Nếu nhà đầu tư nhận thấy NHTW không còn độc lập và chỉ phục vụ lợi ích của chính phủ, họ có thể mất niềm tin vào đồng tiền, dẫn đến đồng tiền mất giá.
• Khủng hoảng nợ công: Việc vay nợ liên tục để trả lãi nợ cũ chỉ đẩy vấn đề sang tương lai. Nếu nhà đầu tư từ chối mua trái phiếu, chính phủ có thể rơi vào tình trạng vỡ nợ.
• Bất bình đẳng kinh tế: Lãi suất thấp và QE thường làm tăng giá tài sản (như bất động sản, chứng khoán), mang lại lợi ích cho tầng lớp giàu có, trong khi tầng lớp trung lưu và nghèo khó chịu thiệt hại từ lạm phát.

5. Lối thoát nào cho vòng xoáy nợ công?

Để thoát khỏi vòng xoáy này, các chính phủ cần thực hiện những biện pháp cải cách mạnh mẽ:

• Kiểm soát chi tiêu công: Cắt giảm các khoản chi không cần thiết và ưu tiên đầu tư vào các lĩnh vực tạo ra tăng trưởng dài hạn, như giáo dục và công nghệ.
• Tăng cường thu ngân sách: Cải cách thuế để tăng nguồn thu mà không gây áp lực quá lớn lên người dân và doanh nghiệp.
• Tăng cường độc lập của NHTW: Đảm bảo NHTW hoạt động độc lập, tập trung vào mục tiêu kiểm soát l捍 phát và ổn định kinh tế, thay vì tài trợ cho chi tiêu chính phủ.
• Quản lý nợ công hiệu quả: Phát hành trái phiếu với kỳ hạn dài hơn và đa dạng hóa nguồn vốn vay để giảm phụ thuộc vào NHTW.

6. Nhìn từ thực tế: Các quốc gia đang đối mặt với vấn đề này

• Nhật Bản: Với tỷ lệ nợ công cao nhất thế giới, BOJ đã trở thành “người mua cuối cùng” cho trái phiếu chính phủ. Tuy nhiên, lạm phát ở Nhật Bản vẫn ở mức thấp do tâm lý tiết kiệm mạnh mẽ của người dân và sự suy giảm dân số.
• Mỹ: FED đã phải tăng lãi suất mạnh mẽ từ năm 2022 để kiểm soát lạm phát, khiến chi phí trả lãi nợ công của Mỹ tăng vọt. Dự báo của Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ (CBO) cho thấy chi phí trả lãi nợ công có thể vượt chi tiêu quốc phòng vào năm 2030.
• Các nước đang phát triển: Nhiều quốc gia như Argentina, Sri Lanka hay Lebanon đã rơi vào khủng hoảng nợ công khi không thể kiểm soát chi tiêu và phụ thuộc quá nhiều vào vay nợ.

Kết luận: Cần một cách tiếp cận bền vững

Việc biến NHTW thành “ATM” của chính phủ có thể là giải pháp tạm thời để giải quyết thâm hụt ngân sách, nhưng nó giống như “uống thuốc giảm đau” mà không chữa trị căn bệnh. Về lâu dài, các chính phủ cần thực hiện cải cách tài khóa, tăng cường minh bạch và đảm bảo sự độc lập của NHTW để bảo vệ nền kinh tế khỏi những rủi ro tiềm tàng. Nếu không, vòng xoáy nợ công sẽ tiếp tục đe dọa sự ổn định kinh tế toàn cầu.

---